از عوامل غیرمنتظره افزایش خطر ابتلا به دیابت نوع دو

وقتی صحبت از دیابت نوع دو می‌شود، همه به اضافه‌وزن، کم‌تحرکی و تغذیه ناسالم فکر می‌کنند؛ اما پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد عوامل دیگری هم وجود دارند که کمتر به آن‌ها توجه می‌کنیم و می‌توانند خطر ابتلا به دیابت را بالا ببرند. شناخت این عوامل، به‌خصوص برای افرادی که already در معرض خطر هستند، می‌تواند در پیشگیری و تشخیص زودهنگام بسیار کمک‌کننده باشد.

در این مقاله، تیم علمی
فروشگاه تجهیزات پزشکی کیان‌طب
با تکیه بر منابعی مانند
NIDDK،
Mayo Clinic
و مرورهایی درباره عوامل محیطی و سبک زندگی، چند عامل کمتر شناخته‌شده را که می‌توانند خطر دیابت نوع دو را افزایش دهند، مرور می‌کند.

۱. اختلال خواب و کم‌خوابی مزمن

خواب ناکافی (مثلاً کمتر از ۶–۷ ساعت در شب)، خواب بی‌کیفیت و اختلالاتی مانند آپنه خواب، با افزایش مقاومت به انسولین و اختلال در تنظیم قند خون مرتبط شده‌اند. چند مطالعه نشان داده‌اند افرادی که سال‌ها کم‌خواب هستند، نسبت به افراد با خواب کافی، بیشتر در معرض پیش‌دیابت و دیابت نوع دو قرار می‌گیرند.

اگر زیاد خُرخُر می‌کنید، صبح‌ها با سردرد یا خشکی شدید دهان بیدار می‌شوید یا در طول روز به‌شدت خواب‌آلوده‌اید، بهتر است درباره احتمال آپنه خواب با پزشک مشورت کنید. اصلاح الگوی خواب یکی از بخش‌های مهم پیشگیری و کنترل دیابت است، هرچند اغلب نادیده گرفته می‌شود.

۲. استرس مزمن و فشارهای روانی

استرس کوتاه‌مدت بخشی طبیعی از زندگی است، اما وقتی استرس به‌صورت مزمن و طولانی‌مدت ادامه پیدا کند، سطح هورمون‌هایی مانند کورتیزول بالا می‌ماند. این هورمون‌ها می‌توانند تولید قند در کبد را افزایش دهند و حساسیت سلول‌ها به انسولین را کاهش دهند و در نهایت زمینه را برای دیابت نوع دو فراهم کنند.

مرورهایی درباره «استرس و دیابت» نشان می‌دهند که مدیریت استرس – از طریق فعالیت بدنی منظم، خواب کافی، تکنیک‌های آرام‌سازی یا مشاوره روان‌شناسی – می‌تواند بخشی از راهبرد کاهش خطر دیابت باشد، به‌خصوص در افرادی که سایر عوامل خطر را هم دارند.

۳. آلودگی هوا و عوامل محیطی

در چند مطالعه بزرگ، قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض آلودگی هوا (به‌خصوص ذرات معلق ریز) با افزایش خطر دیابت نوع دو ارتباط داشته است. مرورهایی با عناوینی مانند «Environmental Risk Factors for Developing Type 2 Diabetes» و «Air Pollution as a Risk Factor for Type 2 Diabetes» نشان می‌دهند که آلودگی می‌تواند از طریق التهاب مزمن و استرس اکسیداتیو، بر متابولیسم گلوکز و چربی اثر بگذارد.

کنترل کامل آلودگی هوا از دست فرد خارج است، اما اقداماتی مثل پرهیز از فعالیت شدید در روزهای بسیار آلوده، استفاده از ماسک‌های مناسب در محیط‌های پرآلاینده و تلاش برای افزایش زمان حضور در فضاهای سبز می‌تواند کمک‌کننده باشد؛ در کنار پیگیری سیاست‌های عمومی برای کاهش آلودگی.

۴. برخی داروها و افزایش قند خون

بعضی داروها می‌توانند قند خون را بالا ببرند یا مقاومت به انسولین را تشدید کنند؛ از جمله برخی داروهای کورتونی (مثل پردنیزولون)، بعضی داروهای ضدروان‌پریشی، داروهای خاص HIV و برخی داروهای دیورتیک. این داروها معمولاً به‌دلیل شرایط جدی دیگر تجویز می‌شوند و قطع خودسرانه آن‌ها به هیچ‌وجه توصیه نمی‌شود.

اگر داروی مزمن مصرف می‌کنید و در خانواده‌تان دیابت وجود دارد، خوب است پزشک‌تان از این موضوع آگاه باشد تا در صورت نیاز، قند خون و عوامل خطر دیگر شما را منظم‌تر پایش کند. هرگونه تغییر در دوز یا نوع دارو باید فقط با نظر پزشک انجام شود.

۵. بیماری‌های هورمونی و سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS)

برخی اختلالات هورمونی مانند سندرم کوشینگ، کم‌کاری یا پرکاری شدید تیروئید و به‌خصوص سندرم تخمدان پلی‌کیستیک در زنان، با افزایش مقاومت به انسولین و خطر بیشتر دیابت نوع دو همراه هستند. مراکزی مانند NIDDK و CDC تأکید می‌کنند که زنان مبتلا به PCOS باید به‌طور منظم قند خون خود را بررسی کنند.

اگر علائمی مانند قاعدگی نامنظم، رشد موهای زائد، آکنه مقاوم و اضافه‌وزن شکمی دارید، مراجعه به متخصص غدد یا زنان برای بررسی PCOS اهمیت دارد. درمان مناسب اختلالات هورمونی می‌تواند علاوه بر کاهش علائم، به کاهش خطر دیابت هم کمک کند.

۶. سبک زندگی نشسته و کالری‌های «نامرئی»

حتی اگر وزن‌تان در ظاهر خیلی بالا نباشد، ساعت‌های طولانی نشستن پشت میز، رانندگی و استفاده زیاد از گوشی و تلویزیون می‌تواند حساسیت به انسولین را کاهش دهد. همچنین نوشیدنی‌های شیرین، آب‌میوه‌های صنعتی، قهوه‌های پرشکر و تنقلات آماده، کالری و قند پنهان بالایی دارند که به‌تدریج خطر دیابت را زیاد می‌کند.

توصیه راهنماها این است که برای هر ساعت نشستن، چند دقیقه بایستید یا کمی راه بروید و نوشیدنی‌های شیرین را تا حد امکان با آب، چای بدون شکر یا قهوه ساده جایگزین کنید. این تغییرات ساده، در درازمدت اثر قابل توجهی بر مقاومت به انسولین و وزن دارند.

جمع‌بندی: مراقب عوامل پنهان خطر دیابت باشید

علاوه بر عوامل شناخته‌شده‌ای مثل چاقی و وراثت، عوامل دیگری مانند کم‌خوابی، استرس مزمن، آلودگی هوا، برخی داروها و بیماری‌های هورمونی هم می‌توانند خطر دیابت نوع دو را افزایش دهند. آگاهی از این عوامل کمک می‌کند زودتر با پزشک مشورت کنید و سبک زندگی و درمان‌های خود را به‌گونه‌ای تنظیم کنید که خطر دیابت و عوارض آن به‌حداقل برسد.

اگر در خانواده‌تان دیابت وجود دارد یا بخشی از علائم و عوامل گفته‌شده را در خود می‌بینید، بهتر است درباره انجام آزمایش قند خون و ارزیابی دقیق‌تر با پزشک یا متخصص تغذیه صحبت کنید. یک چکاپ ساده امروز می‌تواند از مشکلات بزرگ فردا پیشگیری کند.