گیاهان دارویی که می‌توانند در پیشگیری از دیابت نوع دو نقش کمکی داشته باشند

دیابت نوع دو اغلب سال‌ها قبل از تشخیص، با پیش‌دیابت و مقاومت به انسولین شروع می‌شود. مهم‌ترین ابزارهای پیشگیری، تغذیه سالم، کاهش وزن اضافی، افزایش فعالیت بدنی و ترک سیگار هستند؛ اما بسیاری از افراد می‌پرسند آیا گیاهان دارویی می‌توانند در کنار این روش‌ها، نقشی در کاهش خطر دیابت داشته باشند یا نه.

در این مقاله، تیم علمی
فروشگاه تجهیزات پزشکی کیان‌طب
با تکیه بر مرورهای علمی مانند
Systematic review of herbs and dietary supplements for glycemic control،
مقاله
Herbal medicine in the treatment of patients with type 2 diabetes
و راهنمای «Complementary and Alternative Medicine for Diabetes»، چند گیاه و ترکیب گیاهی را که در مطالعات انسانی اثرات امیدوارکننده‌ای بر قند خون و پیش‌دیابت نشان داده‌اند، به زبان ساده مرور می‌کند.

۱. دارچین؛ گیاه محبوب مطالعات قند خون

دارچین یکی از گیاهانی است که در کارآزمایی‌های مختلف، تأثیر آن بر کاهش قند خون ناشتا و بهبود حساسیت به انسولین بررسی شده است. برخی مرورها و متاآنالیزها گزارش کرده‌اند که مصرف کنترل‌شده دارچین می‌تواند در افراد مبتلا به پیش‌دیابت یا دیابت نوع دو، کاهش خفیف تا متوسطی در قند خون و HbA1c ایجاد کند.

با این حال، نتایج همه مطالعات یکسان نیست و راهنمای «Systematic review of herbs and dietary supplements for glycemic control» تأکید می‌کند که شواهد موجود هنوز برای توصیه عمومی به مصرف مکمل‌های دارچین کافی نیست. مصرف دارچین به‌عنوان ادویه در غذا و نوشیدنی، در حد معمول آشپزی، برای اغلب افراد بی‌خطر است؛ اما دوزهای بالا یا مکمل‌ها باید با نظر پزشک استفاده شوند.

۲. شنبلیله؛ دانه‌های پُرفیبر با اثر بر قند خون

دانه شنبلیله در طب سنتی برای کمک به قند خون استفاده می‌شده است. برخی مطالعات کوچک نشان داده‌اند که شنبلیله می‌تواند جذب گلوکز را در روده کندتر کند و حساسیت به انسولین را تا حدی بهبود دهد. در بعضی کارآزمایی‌ها، کاهش ملایمی در قند خون ناشتا و قند بعد از غذا گزارش شده است.

مرورهایی مانند «Herbal Therapies for Type 2 Diabetes Mellitus» اشاره می‌کنند که شنبلیله در کنار رژیم و فعالیت بدنی، می‌تواند یک گزینه کمکی برای برخی افراد باشد؛ اما به‌دلیل اختلاف کیفیت مطالعات و دوزهای مختلف، هنوز نمی‌توان دوز استانداردی را برای پیشگیری توصیه کرد. مصرف شنبلیله در حد ادویه یا دَم‌کرده ملایم، معمولاً بی‌خطر است، ولی در صورت مصرف داروهای قند خون یا رقیق‌کننده باید با پزشک چک شود.

۳. خرفه، آلوئه‌ورا و گیاهان پُرترکیب‌های فنولی

در برخی مطالعات انسانی، گیاهانی مانند خرفه، آلوئه‌ورا و عصاره‌های غنی از پلی‌فنول (مثلاً برگ سویا یا پوست برخی مرکبات) در افراد با پیش‌دیابت یا قند مرزی، کاهش خفیفی در قند ناشتا یا بهبود تحمل گلوکز نشان داده‌اند. یک مرور روایتی با عنوان
A Narrative Review of Human Clinical Trials on the Impact of Phenolic-Rich Plant Extracts in Prediabetes
چندین مطالعه را خلاصه می‌کند که در آن‌ها، عصاره‌های گیاهی پُرفنول توانسته‌اند پروفایل قند خون را تا حدی بهبود دهند.

نکته مهم این است که اغلب این مطالعات روی عصاره‌های استاندارد شده و با دوز مشخص انجام شده‌اند، نه مصرف خودسرانه گیاه. بنابراین، اگر فردی بخواهد از چنین عصاره‌هایی استفاده کند، بهتر است این کار را فقط در قالب مکمل‌های معتبر و با نظر پزشک انجام دهد و هرگز به‌تنهایی روی گیاهان برای پیشگیری از دیابت حساب نکند.

۴. مکمل‌های ترکیبی گیاهی (پلی‌هربال) در پیش‌دیابت

در یک کارآزمایی بالینی با عنوان
Polyherbal dietary supplementation for prediabetic adults
اثر یک مکمل ترکیبی گیاهی حاوی دارچین، ژیمنا (Gymnema sylvestre)، کروم و چند ترکیب دیگر در افراد مبتلا به پیش‌دیابت بررسی شده است. نتایج اولیه نشان داد که این ترکیب می‌تواند برخی شاخص‌های قند خون را در کوتاه‌مدت بهبود دهد؛ هرچند تعداد شرکت‌کنندگان کم و مدت پیگیری محدود بود.

چنین مطالعاتی نشان می‌دهند که ترکیب چند گیاه با مکانیسم‌های متفاوت، ممکن است در برخی بیماران اثر هم‌افزا داشته باشد؛ اما به‌دلیل محدودیت شواهد، هنوز توصیه‌ای برای استفاده عمومی از این مکمل‌ها وجود ندارد. انتخاب و مصرف هر مکمل پلی‌هربال باید حتماً با بررسی تداخل دارویی و وضعیت کلی بیمار توسط پزشک انجام شود.

آیا گیاهان دارویی می‌توانند جلوی دیابت را بگیرند؟

یک جمع‌بندی کلی از مرورهایی مانند
Systematic review of herbs and dietary supplements for glycemic control
و فصل «Diabetes and Herbal (Botanical) Medicine» در NCBI این است که شواهد موجود برای بسیاری از گیاهان، امیدوارکننده ولی هنوز محدود و ناهمگون است. برای برخی گیاهان مانند Coccinia indica، American ginseng، دارچین، ژیمنا، آلوئه‌ورا و چند گیاه دیگر، داده‌های بهتری وجود دارد، اما هنوز برای توصیه قطعی در سطح جمعیت کافی نیست.

بنابراین، در حال حاضر گیاهان دارویی را می‌توان به‌عنوان «حمایت‌کننده» در کنار تغذیه سالم، کاهش وزن، فعالیت بدنی و درمان‌های توصیه‌شده توسط پزشک در نظر گرفت، نه به‌عنوان سپر قطعی در برابر دیابت. هرگونه استفاده منظم از گیاهان یا مکمل‌های گیاهی، به‌خصوص در افراد با قند مرزی، پیش‌دیابت یا مصرف دارو، باید با نظر پزشک یا متخصص تغذیه انجام شود.

جمع‌بندی: نقش واقعی گیاهان در پیشگیری از دیابت

گیاهان دارویی می‌توانند در برخی افراد، به‌ویژه در مراحل اولیه اختلالات قند خون، نقش کمکی در بهبود قند ناشتا، قند بعد از غذا و حساسیت به انسولین داشته باشند؛ اما شواهد فعلی نشان نمی‌دهد که مصرف گیاهان به‌تنهایی بتواند از بروز دیابت نوع دو جلوگیری کند. مهم‌ترین ابزارهای پیشگیری همچنان تغذیه متعادل، کنترل وزن، تحرک کافی و پیگیری پزشکی منظم است.

اگر قند خون مرزی یا پیش‌دیابت دارید و می‌خواهید از گیاهان دارویی استفاده کنید، بهتر است قبل از هر تصمیمی با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید. هدف تیم علمی
فروشگاه تجهیزات پزشکی کیان‌طب
این است که با ارائه اطلاعات علمی و بی‌طرف، به شما کمک کند انتخاب‌هایی داشته باشید که هم ایمن باشد و هم در کنار سایر اقدامات مؤثر، خطر دیابت را کاهش دهد.