تشخیص و علائم دیابت در کودکان

دیابت در کودکان می‌تواند ناگهانی و شدید (بیشتر دیابت نوع ۱) یا تدریجی و خاموش (بیشتر دیابت نوع ۲) شروع شود و اگر دیر تشخیص داده شود، خطر عوارض جدی مثل کتواسیدوز دیابتی یا آسیب‌های طولانی‌مدت را بالا می‌برد. راهنماهای مراکز معتبری مانند Mayo Clinic، Diabetes Canada و Merck Manuals تأکید می‌کنند که شناخت علائم و انجام به‌موقع آزمایش خون، کلید تشخیص زودهنگام و درمان مؤثر دیابت در کودکان است.

در این مقاله، تیم علمی
فروشگاه تجهیزات پزشکی کیان‌طب
با تکیه بر منابعی مانند
Mayo Clinic (دیابت نوع ۱ در کودکان)،
HealthLink BC (دیابت نوع ۲ در کودکان)
و
Merck Manuals
علائم اصلی دیابت در کودکان و مراحل تشخیص آن را به زبان ساده توضیح می‌دهد.

۱. علائم دیابت نوع ۱ در کودکان

دیابت نوع ۱ شایع‌ترین نوع دیابت در کودکان است و معمولاً به‌طور ناگهانی و طی چند روز تا چند هفته ظاهر می‌شود. مهم‌ترین علائم هشداردهنده شامل موارد زیر است:

• تشنگی شدید و خشک شدن مکرر دهان: کودک دائم آب می‌خواهد، لیوان آب همیشه کنارش است و شب‌ها برای نوشیدن آب بیدار می‌شود.
• ادرار زیاد (پولی‌اوری): رفتن مکرر به دستشویی، خیس کردن شبانه در کودکی که قبلاً خشک بوده، یا پوشک‌هایی که خیلی سنگین می‌شوند.
• کاهش وزن بدون علت: با وجود خوردن، کودک وزن کم می‌کند یا لباس‌ها ناگهان گشاد می‌شوند.
• گرسنگی شدید در عین خستگی: کودک زیاد می‌خورد اما بی‌حال، خواب‌آلود و کم‌انرژی است.
• تاری دید، سردرد، تحریک‌پذیری: شکایت از «خوب ندیدن» تخته یا تلویزیون، بی‌حوصلگی و افت تمرکز در مدرسه.

در صورت تأخیر در تشخیص، ممکن است علائم کتواسیدوز دیابتی (DKA) ظاهر شود: تهوع و استفراغ، درد شکم، تنفس تند و عمیق، بوی شبیه استون از دهان، خواب‌آلودگی شدید یا گیجی؛ این وضعیت یک اورژانس جدی است و نیاز به بستری فوری در بیمارستان دارد.

۲. علائم دیابت نوع ۲ در کودکان

دیابت نوع ۲ در کودکان معمولا در بچه‌های دارای اضافه‌وزن یا چاقی و با سابقه خانوادگی دیابت نوع ۲ دیده می‌شود و علائم آن اغلب تدریجی‌تر و خفیف‌تر از دیابت نوع ۱ است. علائم مهم عبارت‌اند از:

• تشنگی بیشتر از معمول و ادرار مکرر، به‌ویژه در طول شب.
• خستگی، کاهش انرژی برای بازی و ورزش، تمایل بیشتر به نشستن و استفاده از موبایل/تلویزیون.
• تاری دید یا شکایت از «خوب ندیدن» تخته کلاس یا تلویزیون.
• تیرگی و ضخیم شدن پوست در چین‌ها (پشت گردن، زیر بغل، کشاله ران) که به آن «آکانتوزیس نیگریکانس» گفته می‌شود و نشانه مقاومت به انسولین است.
• عفونت‌های پوستی یا قارچی مکرر و زخم‌هایی که دیر خوب می‌شوند.

در بسیاری از موارد، والدین فقط متوجه اضافه‌وزن، خستگی و تیرگی پوست گردن می‌شوند و تا زمانی که آزمایش قند انجام نشود، دیابت نوع ۲ کشف نمی‌شود.

۳. تشخیص دیابت در کودکان چگونه انجام می‌شود؟

تشخیص دیابت همیشه توسط پزشک و بر اساس ترکیبی از علائم بالینی و آزمایش‌های خون انجام می‌شود. مراحل کلی شامل موارد زیر است:

• شرح‌حال و معاینه: پزشک علائم (تشنگی، ادرار، وزن، خستگی، تاری دید)، BMI، فشار خون، وضعیت رشد و سابقه خانوادگی دیابت را بررسی می‌کند.
• آزمایش قند خون ناشتا: بعد از حداقل ۸ ساعت ناشتایی، اگر قند خون در دو نوبت جداگانه ۱۲۶ میلی‌گرم/دسی‌لیتر (۷ mmol/L) یا بالاتر باشد، تشخیص دیابت مطرح می‌شود.
• آزمایش A1c (هموگلوبین گلیکوزیله): اگر A1c برابر یا بالاتر از ۶٫۵٪ باشد، می‌تواند نشان‌دهنده دیابت باشد؛ البته در کودکان شرایط خاص مثل کم‌خونی باید در تفسیر در نظر گرفته شود.
• تست تحمل گلوکز خوراکی (OGTT): در این تست، قند خون قبل و ۲ ساعت بعد از نوشیدن محلول قندی اندازه‌گیری می‌شود؛ عدد ۲ ساعته مساوی یا بالاتر از ۲۰۰ میلی‌گرم/دسی‌لیتر (۱۱٫۱ mmol/L) معیار دیابت است.
• قند خون تصادفی: در حضور علائم کلاسیک، یک قند خون تصادفی ۲۰۰ میلی‌گرم/دسی‌لیتر یا بالاتر نیز می‌تواند تشخیص دیابت را تأیید کند.

در دیابت نوع ۱، معمولاً آزمایش آنتی‌بادی‌های خودایمنی و گاهی سطح C-peptide انجام می‌شود تا مشخص شود پانکراس کودک انسولین تولید می‌کند یا خیر و نوع دیابت دقیق‌تر تعیین شود.

۴. چه زمانی مراجعه فوری به پزشک یا اورژانس لازم است؟

مراجعه سریع به پزشک یا اورژانس ضروری است اگر:

• کودک چند علامت کلاسیک (تشنگی شدید، ادرار زیاد، کاهش وزن، خستگی) را هم‌زمان دارد.
• کودک علاوه بر علائم فوق، دچار تهوع، استفراغ، درد شکم، تنفس تند و عمیق، خواب‌آلودگی غیرطبیعی یا بوی استون از دهان شده است (شک به کتواسیدوز دیابتی).
• کودک اضافه‌وزن دارد، پوست گردن تیره شده و مدتی است از خستگی، تشنگی و ادرار زیاد شکایت دارد.

در این شرایط، تأخیر می‌تواند به معنای بستری شدن در بخش مراقبت ویژه باشد، در حالی که تشخیص زودتر می‌توانست با یک آزمایش ساده قند خون در مطب انجام شود.

۵. بعد از تشخیص، چه آزمایش‌ها و ارزیابی‌هایی انجام می‌شود؟

پس از تأیید دیابت، برای برنامه‌ریزی درمان و پایش عوارض، معمولاً اقدامات زیر انجام می‌شود:

• تکرار A1c هر ۳ تا ۶ ماه برای مشاهده میانگین کنترل قند خون.
• آزمایش چربی خون، عملکرد کلیه، الکترولیت‌ها و در صورت نیاز، عملکرد تیروئید و سایر بیماری‌های خودایمنی.
• بررسی کتون خون یا ادرار در موارد قند بسیار بالا یا بیماری حاد.
• در سنین بالاتر و در دیابت طولانی‌مدت، معاینات دوره‌ای چشم، بررسی میکروآلبومینوری (آزمایش ادرار) و کنترل دقیق فشار خون.

در کودکان مبتلا به دیابت نوع ۲، ارزیابی عوامل همراه مانند فشار خون بالا، اختلال چربی خون و بیماری کبد چرب غیرالکلی نیز اهمیت دارد.

۶. نقش آموزش خانواده، پایش قند خون و لینک‌های مفید در کیان‌طب

تشخیص دیابت در کودک فقط شروع مسیر است؛ بخش مهم درمان، آموزش والدین و خود کودک درباره پایش قند خون، تنظیم انسولین یا دارو، تغذیه و فعالیت بدنی است. یادگیری نحوه اندازه‌گیری قند خون در منزل، تشخیص علائم افت و افزایش قند و اقدام درست در هر وضعیت، امنیت کودک را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد.

برای یادگیری قدم‌به‌قدم کار با گلوکومتر، نکات خطاهای رایج و نگهداری صحیح از دستگاه، می‌توانید به دسته
آموزش دستگاه تست قند خون
در وبلاگ کیان‌طب مراجعه کنید.

تغذیه صحیح نیز بخش جدایی‌ناپذیر مدیریت دیابت کودکان است؛ انتخاب نوع و مقدار کربوهیدرات، برنامه‌ریزی میان‌وعده‌های مناسب مدرسه و مدیریت مهمانی‌ها و سفرها نیاز به راهنمایی دارد. مقالات دسته‌های
تغذیه
و
دیابت
می‌توانند به شما کمک کنند رژیم غذایی روزانه کودک را بهتر تنظیم کنید.

اگر کودک شما علاوه بر دیابت، مشکل فشار خون بالا هم دارد یا می‌خواهید درباره ارتباط دیابت و فشار خون بیشتر بدانید، پیشنهاد می‌شود به بخش
فشارخون
نیز سر بزنید؛ در این بخش درباره پایش فشار خون در خانه و اهمیت کنترل هم‌زمان دیابت و فشارخون توضیح داده شده است.

تیم علمی
فروشگاه تجهیزات پزشکی کیان‌طب
با ارائه دستگاه‌های تست قند خون، نوار تست، لنست و سایر ملزومات دیابت، و نیز محتوای آموزشی تخصصی، تلاش می‌کند والدین را در مدیریت بهتر دیابت فرزندشان همراهی کند. اگر به علائم دیابت در کودک خود مشکوک هستید، مهم‌ترین قدم این است که امروز، نه «بعداً»، برای یک ویزیت و آزمایش ساده قند خون اقدام کنید؛ تشخیص زودهنگام، کلید پیشگیری از عوارض آینده است.